عنوان مقاله: جراحی غده پاروتید؛ انواع پاروتیدکتومی، عوارض و مراقبت‌ها
جراحی غده پاروتید چیست؟
جراحی غده پاروتید یا پاروتیدکتومی عملی است که برای برداشتن تمام یا بخشی از غده پاروتید انجام می‌شود. غده پاروتید بزرگ‌ترین غده بزاقی است و در دو طرف صورت، مقابل و زیر گوش قرار دارد. عبور عصب صورت از داخل این غده باعث می‌شود پاروتیدکتومی به شناخت دقیق آناتومی و مهارت تخصصی جراح سر و گردن نیاز داشته باشد.
شایع‌ترین علت انجام این جراحی، وجود توده یا تومور در غده پاروتید است؛ بااین‌حال عفونت‌های مزمن، انسدادهای مکرر، سنگ‌های بزاقی و بعضی بیماری‌های التهابی نیز ممکن است جراحی را ضروری کنند. نوع عمل براساس محل و اندازه ضایعه، نتیجه نمونه‌برداری، ارتباط آن با عصب صورت و احتمال خوش‌خیم یا بدخیم بودن توده انتخاب می‌شود.
غدد بزاقی کدام‌اند؟
بدن دارای سه جفت غده بزاقی اصلی است:
- غدد پاروتید در دو طرف صورت و نزدیک گوش
- غدد زیر فکی در زیر استخوان فک پایین
- غدد زیرزبانی در کف دهان
تعداد زیادی غده بزاقی کوچک نیز در لب‌ها، گونه‌ها، کام، حلق و سایر قسمت‌های دهان وجود دارند. این غدد با تولید بزاق به مرطوب‌ماندن دهان، بلع، تکلم، محافظت از دندان‌ها و شروع فرایند هضم کمک می‌کنند.
بررسی بیماری‌های غدد بزاقی ممکن است به همکاری متخصصان گوش، حلق و بینی، جراحی سر و گردن، رادیولوژی، آسیب‌شناسی و گاهی متخصصان علوم دندانپزشکی نیاز داشته باشد.
چه زمانی جراحی غده پاروتید انجام می‌شود؟
مهم‌ترین دلایل انجام جراحی غده پاروتید عبارت‌اند از:
- وجود تومور خوش‌خیم پاروتید
- تشخیص یا احتمال وجود تومور بدخیم
- بزرگ‌شدن تدریجی یک توده پاروتید
- عفونت یا التهاب مزمن و مقاوم به درمان
- انسدادهای مکرر مجاری بزاقی
- سنگ‌های بزاقی درمان‌نشده با روش‌های محافظه‌کارانه
- ایجاد آبسه یا تخریب بافت غده
- نیاز به تشخیص قطعی یک ضایعه مشکوک
وجود توده در غده پاروتید الزاماً به معنی سرطان نیست؛ بسیاری از تومورهای این غده خوش‌خیم هستند. بااین‌حال، هر توده پایدار یا در حال رشد باید توسط پزشک بررسی شود.
کدام علائم به بررسی پزشکی نیاز دارند؟
علائمی که ممکن است با بیماری غده پاروتید مرتبط باشند عبارت‌اند از:
- توده یا تورم بدون درد در مقابل یا زیر گوش
- افزایش تدریجی اندازه توده
- درد مداوم در صورت، فک یا اطراف گوش
- تورم و درد هنگام غذاخوردن
- خروج ترشحات غیرطبیعی داخل دهان
- عفونت‌های مکرر غده بزاقی
- بی‌حسی بخشی از صورت
- ضعف یا عدم تقارن حرکات صورت
- دشواری در بازکردن دهان یا بلع
- وجود غدد لنفاوی بزرگ‌شده در گردن
ضعف جدید عضلات صورت، رشد سریع توده، درد مداوم یا درگیری غدد لنفاوی از نشانه‌هایی هستند که بررسی سریع‌تر را ضروری می‌کنند.
توده پاروتید چگونه تشخیص داده می‌شود؟
ارزیابی معمولاً با گرفتن شرح حال و معاینه کامل سر و گردن آغاز می‌شود. پزشک اندازه، قوام و تحرک توده را بررسی کرده و عملکرد شاخه‌های مختلف عصب صورت را ارزیابی می‌کند.
براساس شرایط بیمار ممکن است از روش‌های زیر استفاده شود:
- سونوگرافی غده و غدد لنفاوی گردن
- سی‌تی‌اسکن برای بررسی وسعت ضایعه
- MRI برای ارزیابی بافت نرم، قسمت عمقی غده و عصب‌ها
- نمونه‌برداری با سوزن ظریف یا FNA
- نمونه‌برداری سوزنی ضخیم در موارد منتخب
- آزمایش‌های خون در صورت احتمال عفونت یا بیماری زمینه‌ای
نوع نمونه‌برداری باید توسط تیم درمان تعیین شود. انجام برش مستقیم و نمونه‌برداری باز از توده پاروتید معمولاً انتخاب اولیه نیست؛ زیرا ممکن است برنامه جراحی بعدی را پیچیده‌تر کند.
آیا هر سنگ بزاقی به جراحی غده نیاز دارد؟
خیر. بسیاری از سنگ‌های غدد بزاقی بدون برداشتن کامل غده درمان می‌شوند. نوشیدن آب، ماساژ غده، تحریک ترشح بزاق، درمان عفونت همراه و خارج‌کردن سنگ از مجرا ممکن است کافی باشد.
در بعضی بیماران از سیالندوسکوپی برای مشاهده و خارج‌کردن سنگ از داخل مجرای بزاقی استفاده می‌شود. جراحی غده معمولاً زمانی مطرح می‌شود که انسداد مکرر باشد، سنگ در محل نامناسبی قرار گرفته باشد یا غده بر اثر التهاب مزمن آسیب دیده باشد.
پاروتیدکتومی سطحی چیست؟
در پاروتیدکتومی سطحی، بخشی از غده که در سمت سطحی عصب صورت قرار دارد برداشته می‌شود. این روش بیشتر برای تومورهای محدود به قسمت سطحی غده مورد استفاده قرار می‌گیرد.
جراح ابتدا تنه اصلی عصب صورت و شاخه‌های آن را شناسایی می‌کند و سپس بافت غده را با حفظ عصب جدا می‌سازد. هدف، خارج‌کردن کامل ضایعه همراه با حاشیه مناسب و در عین حال حفظ حرکت عضلات صورت است.
برش جراحی معمولاً از جلوی گوش آغاز می‌شود و ممکن است در اطراف لاله گوش و قسمتی از گردن ادامه پیدا کند. طراحی این برش با اصول مورد استفاده در برخی روش‌های جراحی صورت شباهت‌هایی دارد، اما هدف و وسعت پاروتیدکتومی کاملاً متفاوت است.
پاروتیدکتومی کامل چیست؟
در پاروتیدکتومی کامل، قسمت‌های سطحی و عمقی غده پاروتید برداشته می‌شوند. این عمل ممکن است برای تومورهای قسمت عمقی، ضایعات بزرگ یا بعضی تومورهای بدخیم لازم باشد.
برخلاف یک تصور رایج، پاروتیدکتومی کامل الزاماً به معنی برداشتن عصب صورت نیست. اگر عصب درگیر تومور نباشد و حفظ آن از نظر سرطان‌شناسی ایمن باشد، جراح برای نگه‌داشتن عصب تلاش می‌کند.
برداشتن یک غده پاروتید معمولاً باعث خشکی شدید دهان نمی‌شود؛ زیرا غدد بزاقی دیگر همچنان بزاق تولید می‌کنند. احتمال خشکی دهان در جراحی‌های دوطرفه، درمان‌های گسترده یا پرتودرمانی ناحیه سر و گردن بیشتر است.
پاروتیدکتومی رادیکال چیست؟
اگر تومور بدخیم مستقیماً عصب صورت را درگیر کرده باشد، ممکن است برداشتن بخش درگیر عصب همراه با غده ضروری شود. به این روش پاروتیدکتومی رادیکال گفته می‌شود.
در چنین شرایطی، امکان ترمیم یا پیوند عصب و روش‌های بازتوانی حرکت صورت بررسی می‌شود. اگر غدد لنفاوی گردن نیز درگیر باشند یا خطر درگیری آن‌ها بالا باشد، ممکن است تخلیه غدد لنفاوی گردن هم‌زمان انجام شود.
جراحی غدد زیر فکی و زیرزبانی
در جراحی غده زیر فکی، معمولاً برشی در زیر فک ایجاد و غده از بافت‌های اطراف جدا می‌شود. عصب‌های مؤثر بر حرکت لب پایین، حس زبان و حرکت زبان در نزدیکی این ناحیه قرار دارند و باید هنگام عمل محافظت شوند.
برداشتن یک غده زیر فکی نیز در اغلب بیماران موجب خشکی قابل‌توجه دهان نمی‌شود، زیرا سایر غدد بزاقی تولید بزاق را ادامه می‌دهند.
جراحی غده زیرزبانی معمولاً از داخل دهان انجام می‌شود. این جراحی ممکن است برای درمان بعضی کیست‌ها، تومورها یا انسدادهای خاص ضرورت داشته باشد.
نقش عصب صورت در جراحی پاروتید
عصب صورت یا عصب فاسیال پس از خروج از جمجمه وارد غده پاروتید می‌شود و داخل غده به شاخه‌های متعدد تقسیم می‌گردد. این عصب حرکات پیشانی، پلک‌ها، گونه‌ها و لب‌ها را کنترل می‌کند.
در جراحی پاروتید، شناسایی و محافظت از عصب صورت یکی از مهم‌ترین مراحل عمل است. در برخی جراحی‌ها از پایش عصبی حین عمل استفاده می‌شود، اما این ابزار جای شناخت آناتومی و مهارت جراح را نمی‌گیرد.
ضعف موقت صورت ممکن است بر اثر کشش عصب، تورم یا دست‌کاری بافت‌ها ایجاد شود و طی هفته‌ها یا ماه‌ها بهبود پیدا کند. در آسیب‌های پایدار، ارزیابی تخصصی عصب و بازتوانی ضروری است. پزشکان علاقه‌مند به مباحث الکترودیاگنوستیک می‌توانند محتوای آموزش EMG/NCV را نیز بررسی کنند.
آمادگی‌های قبل از پاروتیدکتومی
پیش از جراحی، بیمار باید فهرست کامل داروها، مکمل‌ها، بیماری‌های زمینه‌ای، حساسیت‌های دارویی و سابقه جراحی‌های قبلی را در اختیار پزشک قرار دهد.
آمادگی‌های متداول ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- انجام آزمایش‌های خون و ارزیابی پیش از بیهوشی
- بررسی تصاویر سونوگرافی، CT یا MRI
- ارزیابی حرکت عضلات صورت و ثبت وضعیت اولیه
- مشخص‌کردن نحوه مصرف داروهای رقیق‌کننده خون
- ترک یا کاهش مصرف دخانیات
- رعایت دستور ناشتا بودن پیش از بیهوشی
- برنامه‌ریزی برای همراه و مراقبت در منزل
- اطلاع از احتمال قرارگرفتن درن جراحی
مصرف هیچ دارویی، به‌ویژه داروهای رقیق‌کننده خون، نباید بدون دستور پزشک قطع شود.
جراحی غده پاروتید چگونه انجام می‌شود؟
پاروتیدکتومی معمولاً تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود. جراح برشی در اطراف گوش و در صورت نیاز در قسمت بالایی گردن ایجاد می‌کند. پس از دسترسی به غده، عصب صورت شناسایی شده و ضایعه همراه با مقدار لازم از بافت غده خارج می‌شود.
نمونه برداشته‌شده برای بررسی آسیب‌شناسی ارسال خواهد شد. سپس خونریزی کنترل شده و در بسیاری از بیماران یک درن موقت برای خارج‌شدن مایع قرار داده می‌شود.
پاروتیدکتومی استاندارد معمولاً یک جراحی باز است. روش‌های آندوسکوپیک، روباتیک یا برش‌های محدود فقط برای بیماران منتخب و در مراکز دارای تجربه کافی قابل بررسی هستند؛ بنابراین نباید پاروتیدکتومی را به‌طور عمومی جراحی لاپاروسکوپیک دانست.
نتیجه پاتولوژی چه اهمیتی دارد؟
گزارش آسیب‌شناسی مشخص می‌کند ضایعه خوش‌خیم یا بدخیم است و در صورت بدخیمی، نوع، درجه، اندازه و وضعیت حاشیه‌های جراحی چگونه است. نتیجه پاتولوژی در تصمیم‌گیری درباره ادامه درمان نقش اصلی دارد.
بعضی تومورهای بدخیم پرخطر ممکن است پس از جراحی به پرتودرمانی نیاز داشته باشند. شیمی‌درمانی برای همه بیماران ضروری نیست و معمولاً در شرایط خاص، بیماری پیشرفته یا براساس تصمیم تیم چندتخصصی مطرح می‌شود.
عوارض احتمالی جراحی پاروتید
پاروتیدکتومی مانند هر عمل جراحی دیگری ممکن است با عوارض همراه باشد. مهم‌ترین عوارض عبارت‌اند از:
- خونریزی یا تشکیل هماتوم
- عفونت محل جراحی
- تجمع مایع یا سروما
- نشت بزاق و ایجاد سیالوسل
- ضعف موقت یا دائمی عصب صورت
- بی‌حسی اطراف گوش و محل برش
- باقی‌ماندن جای زخم
- فرورفتگی یا تغییر شکل ناحیه عمل
- سندرم فری
- درد هنگام اولین لقمه
- خشکی دهان، به‌ویژه در درمان‌های گسترده
- خطرهای مرتبط با بیهوشی
- احتمال عود بیماری
میزان خطر به نوع تومور، وسعت جراحی، سابقه پرتودرمانی یا عمل قبلی و ارتباط ضایعه با عصب صورت بستگی دارد.
سندرم فری چیست؟
سندرم فری یکی از عوارض دیررس پاروتیدکتومی است. در این وضعیت، بیمار هنگام خوردن یا حتی فکرکردن به غذا در پوست اطراف گوش و گونه دچار تعریق، گرمی یا قرمزی می‌شود.
این عارضه بر اثر رشد مجدد رشته‌های عصبی به سمت غدد عرق پوست ایجاد می‌شود. شدت آن در افراد مختلف متفاوت است و در موارد آزاردهنده می‌توان از درمان‌هایی مانند تزریق بوتولینوم توکسین استفاده کرد.
فرورفتگی بعد از پاروتیدکتومی
برداشتن بخشی از غده ممکن است باعث فرورفتگی یا تغییر خط طبیعی صورت در جلوی گوش شود. جراح می‌تواند براساس وسعت نقص از بافت‌های موضعی، فلپ عضلانی، پیوند چربی یا روش‌های بازسازی دیگر استفاده کند.
انتخاب روش بازسازی باید بخشی از برنامه جراحی باشد و به اندازه ضایعه، وضعیت پوست و درمان‌های تکمیلی بستگی دارد. مباحث آموزشی مربوط به اصلاح حجم صورت در دوره تزریق چربی نیز از دیدگاه بازسازی و زیبایی صورت قابل بررسی است.
مدت بهبودی بعد از جراحی چقدر است؟
زمان بهبودی برای همه بیماران یکسان نیست. بسیاری از بیماران طی چند روز فعالیت‌های سبک را آغاز می‌کنند و طی حدود یک تا سه هفته به بخشی از فعالیت‌های روزانه بازمی‌گردند. جراحی‌های گسترده‌تر یا بروز عارضه می‌تواند این مدت را افزایش دهد.
تورم، احساس کشیدگی، کبودی، بی‌حسی اطراف گوش و ناراحتی هنگام حرکت گردن در روزهای نخست طبیعی است. کاهش کامل تورم، بهبود جای زخم و بازگشت عملکرد عصب ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد.
زمان بازگشت به کار، ورزش و رانندگی باید براساس وضعیت بیمار و نظر جراح تعیین شود.
مراقبت‌های بعد از پاروتیدکتومی
مراقبت‌های بعد از جراحی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- تمیز و خشک نگه‌داشتن زخم طبق دستور جراح
- مراقبت صحیح از درن و ثبت میزان ترشحات
- مصرف منظم داروهای تجویز‌شده
- خودداری از دست‌کاری زخم و بخیه‌ها
- بالاتر قرار دادن سر هنگام استراحت
- پرهیز از فعالیت سنگین و بلندکردن اجسام
- شروع تغذیه با غذاهای نرم در صورت ناراحتی فک
- نوشیدن مایعات کافی
- مراجعه در زمان تعیین‌شده برای بررسی زخم
- محافظت از جای زخم در برابر آفتاب پس از بسته‌شدن کامل آن
اگر بیمار قادر به بستن کامل چشم نباشد، مراقبت از قرنیه اهمیت فوری دارد. پزشک ممکن است اشک مصنوعی، پماد چشمی یا بستن چشم هنگام خواب را توصیه کند.
چه علائمی پس از عمل خطرناک هستند؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر باید سریعاً با جراح یا مرکز درمانی تماس گرفت:
- تورم سریع یا سفت‌شدن ناگهانی گردن
- تنگی نفس یا مشکل در بلع
- خونریزی کنترل‌نشده
- تب، ترشح چرکی یا قرمزی رو به افزایش
- درد شدید و کنترل‌نشده
- ضعف جدید یا تشدیدشونده عضلات صورت
- ناتوانی در بستن چشم
- خروج حجم زیاد مایع شفاف از زخم
- تهوع و استفراغ مداوم
- درد و تورم ساق پا یا تنگی نفس ناگهانی
آیا پاروتیدکتومی باعث تغییر چهره می‌شود؟
تورم و عدم تقارن خفیف در دوره ابتدایی طبیعی است. پس از کاهش تورم ممکن است در محل برداشتن غده کمی فرورفتگی دیده شود. میزان این تغییر به حجم غده برداشته‌شده و روش بازسازی بستگی دارد.
جراح می‌تواند پیش از عمل درباره محل برش، احتمال فرورفتگی، روش‌های بازسازی و وضعیت احتمالی عصب صورت توضیح دهد. مشاهده منابع تخصصی در مجموعه ویدئوهای آموزشی نیز برای پزشکان و دانشجویان علاقه‌مند به جراحی صورت و گردن مفید است.
آیا تومور پاروتید همیشه سرطانی است؟
خیر. درصد قابل‌توجهی از تومورهای پاروتید خوش‌خیم هستند. بااین‌حال، تشخیص خوش‌خیم یا بدخیم بودن توده تنها براساس لمس یا ظاهر آن ممکن نیست و به تصویربرداری، نمونه‌برداری و گاهی بررسی کامل پاتولوژی پس از جراحی نیاز دارد.
حتی بعضی تومورهای خوش‌خیم نیز ممکن است به‌تدریج بزرگ شوند، عود کنند یا در موارد نادر تغییر ماهیت دهند؛ بنابراین پیگیری پزشکی نباید به تعویق بیفتد.
آیا برداشتن پاروتید به درمان هورمونی نیاز دارد؟
خیر. غده پاروتید یک غده بزاقی است، نه غده درون‌ریز؛ بنابراین برداشتن آن به درمان جایگزین هورمونی نیاز ندارد.
پس از برداشتن یک غده، سایر غدد بزاقی معمولاً بخش زیادی از نیاز بدن به بزاق را تأمین می‌کنند. خشکی قابل‌توجه دهان بیشتر در جراحی‌های دوطرفه، پرتودرمانی یا بیماری‌های درگیرکننده چند غده دیده می‌شود.
جمع‌بندی
جراحی غده پاروتید برای درمان تومورها و بعضی بیماری‌های مزمن یا انسدادی غدد بزاقی انجام می‌شود. پاروتیدکتومی سطحی، کامل یا رادیکال براساس محل و ماهیت ضایعه انتخاب خواهد شد.
مهم‌ترین ملاحظه این جراحی، ارتباط نزدیک غده با عصب صورت است. انتخاب جراح باتجربه، بررسی دقیق پیش از عمل، ارزیابی پاتولوژی و رعایت مراقبت‌های بعد از جراحی می‌توانند احتمال دستیابی به نتیجه مطلوب را افزایش دهند.
این مقاله جایگزین معاینه و توصیه اختصاصی پزشک نیست. برای مشاهده دیگر آموزش‌های پزشکی و جراحی می‌توانید به فروشگاه سیمابان مراجعه کنید.